Het verzetsmonument in Transwijk

Door Joost van Waert - Tussen het Merwedekanaal en Kanaleneiland ligt de laagbouw van Transwijk. Alle straten van dit wijkje zijn vernoemd naar Utrechtse verzetslieden uit de Tweede Wereldoorlog. Op de hoek van de Lomanlaan en de Koningin Wilhelminalaan is voor hen een bescheiden monument opgericht, ontworpen door Antonio Salvatore en uitgevoerd door de letterhakker Leo de Vries.

Centraal staat een steen van Frans kalksteen, met daarop een strofe uit het gedicht ‘Ongenoemde doden’ van Yge Foppema (1903-1993):

Gedenken hen die 

toen het volk verslagen
en machtloos scheen
de vaan der vrijheid 

hoog hebben gedragen,
door alles heen

Het monument is in 1961 geplaatst bij het Anne Frankplein en is in 2011 verplaatst naar de Lomanlaan. In opdracht van het Oranjecomité Utrecht Zuid-West is er in 2015 een granieten 'lint' om het monument gelegd, met daarop links en rechts de namen van de zeventien verzetslieden en achter het monument een opsomming van hun illegale activiteiten. Dit lint werd ontworpen door beeldhouwer Leonie Brinks uit Bunnik. 

Op het linker lint staan vermeld:

• Johannes Been, 25 jaar (studentenverzet, knokploeg)
• Herman Benschop, 30 jaar (knokploeg, wapendepot, hulp aan joodse onderduiker)
• Johan Brouwer, 45 jaar (schrijver, oud-Spanjestrijder, organisator studentenverzet, geheim agent, aanslag Bevolkingsregister Amsterdam)
• Robert de Brauw, 28 jaar (studentenverzet, Engelandvaarder, geheim agent)
• Willem Pieter van Dijl, (organisator onderduikadressen)
• Willem Eggink, 24 jaar (studentenverzet, illegale pers)
• Albert Ferdinant Krikke, 35 jaar (mede-oprichter Ordedienst)
• Leendert Johannes Lans, 28 jaar (Landelijke Organisatie; hij verzorgde samen met Wolter Heukels illegale telefoonverbindingen)

Rechts staan vermeld:

• Petrus Johannes Loman, 53 jaar (Ordedienst, spionage, illegale zender)
• Jo Schrijver (zie toelichting)
• Nikolaas van Spanje, 53 jaar (Ordedienst, een van de eerste verzetsmannen in Utrecht)
• Nicolaas Stempels, 36 jaar (spionage, illegale pers)
• Klaas Postma, 39 jaar (sabotage, knokploeg Oranje Vrijbuiters, hulp aan joodse onderduikers, bonkaart-overvallen)
• Cor Vlot, 37 jaar (Nederlandse Unie’, later illegale pers)
• Jo Wüthrich, 40 jaar (illegale pers)
• Frederik Wanninkhof, 54 jaar (mede-oprichter Ordedienst)
• Gerrit Westdijk, 31 jaar (districtsleider Landelijke Organisatie)

De zeventien mannen wier naam op het granieten lint staan zijn dezelfde mensen waar de straten van Transwijk naar zijn vernoemd. Vlak hierbij, in de nieuwe wijk aan de andere kant van de Overste Den Oudenlaan, zijn recent de straten vernoemd naar verzetsgroepen en -vrouwen uit de Tweede Wereldoorlog (waar overigens aanvankelijk veel fouten bij gemaakt zijn).

Ook bij Jo Schrijver lijkt een vergissing te zijn begaan. Hij kwam uit Gelderland en was torpedomaker bij de Koninklijke Marine; hij kwam in 1942 om het leven in de Straat Karimata, in de Indonesische archipel. Hier had moeten staan: ‘Maarten Schrijver, 28 jaar’. Maarten was reclametekenaar; hij vervalste talloze persoonsbewijzen en was lid van de Ordedienst. 

Op het lint achter het monument staan de illegale activiteiten vermeld: radio, onderduikers helpen, vervalsing persoonsbewijzen, illegale pers, pilotenhulp, sabotage, knokploeg, koeriersters (?!), ordedienst, solo (?!), veiligheid, illegale telefoonverbindingen, studentenverzet en wapentransporten. 

In een hoekje van het lint staat een QR-code. Deze verwijst naar www.erelijst.nl, een website waarop alle omgekomen Nederlandse verzetslieden uit WO II te vinden zijn, niet alleen de Utrechtse. 

‘Ongenoemde doden’ was het eerste gedicht dat Yge Foppema schreef; het gaat over dezelfde achttien doden als waar Jan Campert zijn beroemde gedicht over schreef. Foppema werd later gearresteerd en vervolgens zelf ook opgesloten in de strafgevangenis in Scheveningen, het beruchte Oranjehotel. Na de oorlog schreef hij geen gedichten meer. 

Dezelfde strofe die op het monument in Transwijk staat, is ook gebruikt op een gedenkraam in de Sint-Janskerk in Gouda (1947) en op het verzetsmonument Rustenburg aan het Verzetsplein in Amersfoort (1980).

De volledige tekst van het gedicht:
  

Ongenoemde doden
13 maart 1941

Zij traden aan bij ’t eerste morgenklaren,
zonder een woord.
Zo hebben hen de knechten der barbaren
haastig vermoord:

achttien der onzen, zwijgend aangetreden
op ’t laatst bevel.
Het salvo viel. Hun strijd was uitgestreden.
God hield appèl.

Geen krans, geen vlag dekte de ruwe baren,
Geen doodsbericht
verkondt den volke wie de achttien waren
van dit gericht.

Het licht glijdt aan over de lage landen
van wad tot ven,
en wij, gebukt onder het juk der schande,
gedenken hen.

Gedenken hen die, toen het volk verslagen
en machtloos scheen
de vaan der vrijheid hoog hebben gedragen,
door alles heen,

die ’t fiere wachtwoord hebben doorgegeven
van mond tot mond:
dat eens de tirannie zal zijn verdreven
die ’t hert doorwondt.

Iedere morgen, als de zon komt rijzen
op Hollands wei,
en elke avond als het licht gaat grijzen,
gedenken wij.

Maar ’t licht in onze ogen wordt niet doffer,
noch zwak de hand,
wanneer wij denken aan hun bloedig offer
voor ’t vaderland.

Tegen de tirannie die zij bestreden,
vechten ook wij.
Naar ’t ene doel richten zich onze schreden.
Wij zweren trouw de leus die zij beleden:
Nederland vrij!

4 mei 2026
Het Oranje Comité Utrecht-Zuidwest organiseert dit jaar voor de tiende keer een Dodenherdenking bij het Verzetsheldenmonument aan de Lomanlaan/hoek Wilhelminalaan.

Programma: 

19:30 uur: Verzamelen bij het woonzorgcentrum Transwijk, Hof van Transwijk 16.
19:45 uur: Wandeling vanaf woonzorgcentrum naar monument.
20:00 uur: Twee minuten stilte.
20:02 uur: Wilhelmus.
20:05 uur: Toespraak door iemand van het gemeentebestuur van Utrecht; daarna kranslegging.
20:15 uur: Defilé langs het monument.
20:30 uur: Nazit.