Nieuwe versie van het Panorama van Utrecht

Striptekenaars van De Inktpot presenteren een boek van 6 meter

Tekenaars van De Inktpot maakten een nieuwe versie van het Panorama van Utrecht, als hommage en om te laten zien hoe Utrecht veranderd is sinds 1859. Wat toen een 'gezicht op de stad' was, is in 2026 uiteraard een 'gezicht op de binnenstad' geworden. Op sommige gedeelten is er weinig verschil met anderhalve eeuw geleden, op andere is de situatie haast onherkenbaar veranderd.

In 1859 werd het originele Panorama van Utrecht gepubliceerd, een meterslange tekening van een rondwandeling om de stad Utrecht met steeds wisselende gezichten vanaf de singels. De tekening laat heel precies de situatie van toen zien, aangekleed met schepen en bootjes op het water en met enig verloop van de seizoenen. De tekening werd gepubliceerd in de vorm van een leporello: één lange strook papier, als een harmonica tot boek gevouwen.

In de nieuwe leporello staan de originele versie uit 1859 en de nieuwe versie uit 2026 op dezelfde maat boven elkaar. Tolien Wilmer, voormalig conservator van Het Utrechts Archief, schreef er een beknopte toelichting bij. 

Panorama van Utrecht 1859-2026
Twee tekeningen van bijna 6 meter (schaal ongeveer 1:1000)
Een uitgave van Stichting De Inktpot, in samenwerking met Het Utrechts Archief
Vanaf half mei in de winkels, prijs €15

Tekenaars: Jan Bos (1859), Jessy Rietdijk, Niels Bongers, Albo Helm, Ronald van der Heide, Kaj van Vliet, Niels de Hoog, Joshua Peeters, Rob van Barneveld en Brigida Almeida (allen 2026)

LEES HIERONDER HET VERHAAL VAN HET PANORAMA VAN UTRECHT...

Het verhaal van het Panorama van Utrecht

Voorpublicatie uit het boek van Tolien Wilmer

In de zomer van 1859 werd een Panorama van Utrecht uitgegeven door de Wed. F. Herfkens en Zoon. Gebonden in zakformaat, à f 2,25. Het werd gedrukt bij steendrukkerij P.W. van de Weijer, toentertijd gerenommeerd vanwege talrijke zowel historische als eigentijdse plaatwerken. De uitgave, bestaande uit vier aaneengeplakte, zigzag gevouwen bladen, had een totale lengte van 5,82 meter. Het panorama werd gedrukt in kleur, waarna enkele figuurtjes op de voorgrond met de hand werden ingekleurd.

In 1987 verscheen een herdruk van dit Panorama ter gelegenheid van de opening van het Utrechtse filiaal van De Bijenkorf. Deze uitgave bevatte een schriftelijke toelichting van Tolien Wilmer, toen werkzaam bij Het Utrechts Archief, dat het origineel in bezit heeft. De toelichting beschrijft beknopt de veranderingen sinds 1859 in het gezicht vanaf de singels. Wat in 1859 gezicht op de stad was, was in 1987 uiteraard uitzicht op de binnenstad geworden.

In 2003 verscheen opnieuw een herdruk, nu ter gelegenheid van het 80-jarig jubileum van de Vereniging Oud-Utrecht. En in 2017 werd het panorama nog eens uitgegeven, deze keer in combinatie met eigentijdse stadsgezichten getekend door tekenaars van De Inktpot.

Het panorama van 1859 laat Utrecht zien zoals men er toen van buitenaf, vanaf de overkant van de Stadsbuitengracht, tegenaan keek tijdens een rondgang om de stad. Aardig detail is dat de stad in vier seizoenen is weergegeven, al zijn die niet gelijkelijk verdeeld.

Ongeveer driekwart van het panorama is in de zomer afgebeeld, om het net aangelegde Zocherplantsoen goed tot z’n recht te laten komen. Ook de omtrek van de stad is niet gelijkelijk verdeeld over het panorama. In het eerste gedeelte is het zicht op de stad veel gecomprimeerder weergegeven dan verderop in het panorama.

Het panorama werd getekend door de lithograaf Jan Bos. Zijn naam staat heel bescheiden vermeld op de eerste tekening, onder de rechter brugleuning van de Wittevrouwenbrug. Om steeds een flink gedeelte van de stad in beeld te kunnen brengen moest de tekenaar een ver standpunt innemen. Daardoor lijkt de stadsbuitengracht op de voorgrond veel breder dan in werkelijkheid. Ook de indertijd tamelijk smalle bruggen zijn in de breedte uitgerekt waardoor het lijkt alsof Utrecht via statige alleeën te bereiken was.

Een andere vertekening is ontstaan doordat de stad moest worden ‘uitgeklapt’ om haar in een doorlopend panorama te vangen. Bochten in de Stadsbuitengracht en vooruitstekende bolwerken zoals langs de oostelijke stadshelft zijn in één lijn weergegeven, en daardoor soms lastig te herkennen. Wel te herkennen is de Domtoren, die op zeven plaatsen in het panorama te zien is.

Utrecht bestond rond het midden van de negentiende eeuw nog hoofdzakelijk uit het door de singels omsloten gebied dat we nu de binnenstad noemen. Daarbuiten was er wel enige bebouwing, vooral bij de land- en vaarwegen waarlangs het verkeer de stad in- en uitging, zoals Biltstraat, Tolsteeg en Leidse Veer. Daartussen lagen landelijke gebieden die pas vanaf het eind van de negentiende eeuw op grote schaal werden bebouwd.

Het panorama van 1859 laat de grote verandering zien die zich halverwege de negentiende eeuw voltrok. Tot 1830 was Utrecht nog vrijwel geheel ommuurd. Een jaar eerder had de tuin- en landschapsarchitect J.D. Zocher jr. in opdracht van het stadsbestuur een plan gemaakt voor verbetering en uitbreiding van de (binnen)stad.

Vrijwel het enige onderdeel van zijn plan dat tot uitvoering kwam was de afbraak van de oude, vervallen verdedigingswerken langs de Stadsbuitengracht. Op de vrijgekomen grond verrezen vooral aan de noordwestkant nieuwe woningen en bedrijfsgebouwen. De rest werd een langgerekte plantsoengordel, met glooiende en slingerende wandelpaden tussen bewust alleen of juist in groepjes geplante bomen en heesters. Door met opzet delen van de wal niet af te graven werden armoedige steegjes en andere ontsierende elementen gecamoufleerd.

De grote veranderingen ten gevolge van de stadsuitbreiding en het toenemende verkeer in met name de twintigste eeuw zijn in het hedendaagse panorama te zien. Er is een flink aantal bruggen bij gekomen en de binnenstadskant van de Stadsbuitengracht is veel dichter bebouwd dan in 1859. De door Zocher ontworpen plantsoengordel is echter nog grotendeels intact. Zodanig zelfs dat de tekenaars van het hedendaagse panorama zich hier en daar in bochten moesten wringen om tussen het overvloedige geboomte de bebouwing te kunnen laten zien.

Momenteel is een laatste metamorfosevoltooid. In de jaren zeventig van de vorige eeuw was het water langs de Weerdsingel Westzijde, de Daalsesingel en, tegelijk met de bouw van Hoog Catharijne, een deel van de Catharijnesingel gedempt en veranderd in auto(snel)weg. Deze vergissing is onder het motto ‘Utrecht Weer Omsingeld’ tussen 2000 en 2020 hersteld.

Het panorama 2026 loopt gelijk op met het panorama 1859, zodat de veranderingen in de loop van anderhalve eeuw goed te zien zijn. Dat betekent ook dat sommige vervormingen in het hedendaagse panorama doorwerken, zoals de compressie in het begin van het panorama.

Deze uitgave is opnieuw een zigzag gevouwen harmonicaboek. Men noemt dit ook wel een leporello-uitgave. Die term verwijst naar Leporello, de knecht van Don Giovanni, die in de gelijknamige opera de veroveringen van zijn meester bijhoudt in een schriftje, dat in vroege uitvoeringen, om de lengte van de lijst te benadrukken, de vorm had van een zigzag gevouwen papier.