Wielaert - Henk Helmantel komt thuis in nieuw licht

Jeroen Wielaert - Tussen oude Utrechtse kloostermuren kijken naar kerkinterieurs vol pilaren en bogen. Het zijn de schilderijen van Henk Helmantel, de Groningse schepper van een heel eigen religieus genre. In een bijna gewijde sfeer komt het in Museum Catharijneconvent samen op de tentoonstelling In een nieuw licht.

Helmantels doeken zijn er bijeengebracht met stukken uit de museumcollectie. Dat is ook gebeurd met de beelden uit de privéverzameling van Henk en zijn vrouw Babs. Daarmee is een oude wens uit 2018 in vervulling gegaan.

Henk Helmantel (81) woont al zijn hele leven in Westeremden, een wierdedorp ten noorden van stad Groningen. Hij heeft er zijn eigenhandig verbouwde Weem, met woning, atelier en museum. Er komt veel bezoek uit heel het land. De mensen van zijn stillevens houden van zijn kerkelijke observaties. Het is niet hip, niet cool, niet modern. Het is intieme, gedetailleerd fijnschilderwerk, helemaal Helmantel.

In een museum dat in de kern draait om religieuze kunst van eeuwen geleden, komt het zelden voor dat een levende kunstenaar aanwezig is bij de tentoonstelling van eigen werk, in combinatie met de collectie. Daarom was het extra bijzonder om Helmantel te treffen bij In een nieuw licht.

Voorafgaand aan de wandeling door de expositie ging Helmantel graag in op de vergelijking die wel eens gemaakt is met de zeventiende-eeuwse Hollander Pieter Saenredam. Hij zei: 'Het is interessant, maar daar is het voor mij niet mee begonnen. Ik vond zijn werk een beetje droog. Later ben ik meer gaan waarderen, hoe hij protestantse kerken heeft vormgegeven.'

Eenmaal in de tentoonstelling gaan we langs zijn stillevens met uien en kweeperen en staan stil bij zijn kerkinterieuren, de een uit de kerk van Krewerd, de ander uit de kerk van Loppersum, waarmee het voor Helmantel allemaal begonnen is. Het is een kolossaal gebouw in dat kleine dorp. Helmantel noemt het 'een agrarische kathedraal.' Hij heeft er tal van schilderijen opgedaan.

Hoe is het voor hem om het in deze nieuwe kerkelijke omgeving te zien? Gretig zegt Helmantel: 'We kunnen elk jaar weer kiezen voor exposities in binnen- en buitenland en in Westeremden zelf. Dat ze hier in deze context hangen maakt het heel speciaal. Het komt weer thuis op deze plek. Het is heel bijzonder dat ze op andere plaatsen tot hun recht komen. Dus ik ben een bevoorrecht persoon dat het veel gezien kan worden.'

Bij Helmantel gaat het steevast om het perspectief van nissen, gangen, galerijen nooit heel de kerk. Hier komt weer het verschil met Saenredam ter sprake. 'Hij was meer een architect dan ik. Ik ben meer schilderachtig. Ik houdt meer van barok, licht en donker. Hij was meer egaal. Ik ben meer van lichtbronnen en schaduwpartijen.'

Zijn interieuren zijn oorspronkelijk Rooms, maar het is duidelijk dat de beeldenstorm er doorheen is gegaan. Het is sober, er komen niet of nauwelijks ornamenten meer voor op zijn doeken. Des te meer gaat het over de geometrie van pilaren, gewelven. Er is nergens een gelovig mens te zien. 'Nee, ik heb de architectuur genomen. Ik hoop wel dat er veel gelovigen naar komen kijken. Ik vind de architectuur genoeg om iets mee te doen. Ik ben niet zo goed in het mensen, al kan ik alles schilderen, ook landschappen, vooral sneeuwlandschappen. Ik houd vooral van die Romaanse en vroeg-Gotische kerken.'

Die zijn toch niet protestants? 'Ze zijn bij uitstek Rooms, ja, maar ik voel niet het Roomse. Ik zie wel de dienstbaarheid van de kerk aan de geloofsbeleving. Ik heb gevoel voor de gelovigen door de eeuwen heen. Ik ben wel protestants, maar de kerken hebben een katholieke achtergrond.'

De tijden van nu zijn narrig, vol angst en twijfel. Merkt hij dat zijn werk troost biedt? 'Dat weet ik wel zeker. De mensen komen heel vaak op ádem, als ze mijn werk bekeken hebben. Zo van: dit bestaat ook. Ik ben wel een vreemde eend in de bijt van het kunstgebeuren. Maar ik ben blij om aan de slag te gaan met wat het licht met de dingen doet. Dat is van alle tijden.'

We passeren de opstelling met beelden van de Getsemane-groepen. Er zijn er maar een paar van in Nederland, een ervan is het bezit van Henk en Babs Helmantel. Het is rechtdoor naar het interieur van de Utrechtse Pieterskerk. Helmantel maakte de werktekening in 1980 en schilderde het doek pas in 2014.

Ook hier gaat het contrast Rooms-Protestants op. 'Ja, maar ik vind de kerk niet Rooms. Het is een uitgeklede Roomse kerk.'

Het tentoongestelde doek is het grootste van de zes die hij schilderde. 'Ik vind de ritmiek mooi, met de Romaanse bogen. Ik heb alle stoelen eruit gehaald. Ik ben toen tussen de stoelen gaan kijken, hoe de vloer eruit ziet.'

De Pieterskerk was voor Helmantel aanvankelijk verder weg dan de kerk in Loppersum. 'Ik heb veel literatuur over kerkelijke bouwkunst. En Utrecht heeft veel kerkelijke architectuur om U tegen te zeggen. Dus ik wist: daar moet ik zijn.'

In een Nieuw Licht is te zien tot en met 17 januari 2027 in het Cathariineconvent