Bart Engbers (1947-2026)

fgelopen week, op 27 augustus, overleed op 78-jarige leeftijd Bart Engbers. Hij werd in Utrecht bekend als gemeenteraadslid voor de PvdA tussen 1997 en 2010 en ook door zijn activiteiten in het Utrechtse onderwijs.

Als onderwijsvernieuwer en als directeur van de vmbo-school het Vader Rijncollege in Overvecht kwam hij op voor jongeren die dreigden af te haken, leerlingen voor wie school niet vanzelfsprekend was, mensen die buiten de boot dreigden te vallen. Hij vond dat een samenleving zich juist daar moest laten zien.

Landelijke bekendheid kreeg Engbers nadat hij als schooldirecteur een vrouwelijke collega ontsloeg omdat deze vanuit haar geloofsovertuiging weigerde de hand van mannen te schudden. 

De Commissie Gelijke Behandeling oordeelde later dat de school haar dat niet mocht verbieden. Engbers hield echter vast aan het standpunt van de school. Hij vond dat leerlingen moesten worden voorbereid op de omgangsvormen die zij in de Nederlandse samenleving en op de arbeidsmarkt zouden tegenkomen.

Journalist Ton van den Berg sprak in 2009 met Engbers toen deze, 61 jaar oud, afscheid nam als directeur van het Vader Rijncollege. Hieronder het interview.
  

Afscheid van een bevlogen schooldirecteur

Bart Engbers zwaait af. De schooldirecteur die zijn mond durft open te doen over het vmbo-onderwijs in Nederland legt zijn functie neer. Het is tijd voor anderen om het stokje over te nemen. Maar ze zullen hem missen in het onderwijs, blijkt uit het handgeschreven briefje dat CDA-staatssecretaris onderwijs Marja Bijsterveld hem stuurde. ‘Ik heb in de afgelopen tijd veel bewondering gekregen voor jouw inzet en liefdevolle enthousiasme voor onze vmbo’ers. Ze waren het meer dan waard’, schrijft ze.

De waardering van de staatssecretaris is een kroon op zijn werk. En het is een bewijs dat zaken kunnen veranderen. “Ik ben in Den Haag ook wel eens op het matje geroepen. Ik had in een interview met het NRC gezegd dat het staatsterreur is dat alle examens voor het vmbo hetzelfde waren. Ik vond dat er best maatwerk geleverd kon worden. Ja, ze waren behoorlijk boos over dat woord staatsterreur, maar dat was het toch ook?!”

Dat Engbers geen blad voor de mond neemt had de pers snel de gaten. De directeur van het Vader Rijncollege was altijd bereid als een journalist om een reactie van iemand uit het vmbo-onderwijs verlegen zat te reageren.

“Ik ben iemand van het standpunt dat we moeten opkomen voor onze zaak. Ik ben zo bang dat mensen in mijn positie alleen maar ambtelijk denken en doen. Die ervoor zorgen dat hun school draait en dat de cijfers goed zijn. Er zijn maar heel weinig collega’s die hun mond durven open te doen. Ze zijn bang voor de pers, voor verkeerde citaten. Dat kan, maar het mag je er niet van weerhouden voor de goede zaak te strijden. En dat is het vmbo. Ik heb nooit gevraagd of ik een artikel vantevoren mocht lezen. Dat vond ik niet nodig. En ik ben inderdaad wel eens verkeerd geciteerd en er stonden ook wel eens zaken in interviews, ook domme dingen van mij, dat ik dacht: ‘Oei, dat zullen ze in Den Haag weer niet leuk vinden’. Maar het ging om de kinderen en ik denk toch dat er door wat we hier op het Vader Rijncollege doen toch wel het een en ander is veranderd in het denken in Den Haag en dan wil ik helemaal niet arrogant lijken, maar in dit geval durf ik dat toch wel te beweren.”

Bij zijn afscheid staat de pers weer in de rij voor een interview. NRC, Trouw, de Volkskrant, AD Utrechts Nieuwsblad en de NPS besteden er allemaal aandacht aan. Verontschuldigend zegt hij:  “Dat is ook omdat ik een goede relatie met diverse journalisten heb opgebouwd. Verschillende hebben hier op school gastlessen journalistiek gegeven. Ze kregen van mij quotes en ik vond het leuk als tegenprestatie dat zij iets voor de kinderen deden.”

Kinderen

Het valt op dat Engbers het steeds heeft over ‘kinderen’ en niet over leerlingen spreekt. Het laat iets zien van zijn gepassioneerdheid om zijn school tot een plek te maken waar zijn 550 kinderen (meer dan 90 procent is van Marokkaans of Turkse komaf) zich thuis voelen en geborgen. Tegelijk moet de school midden in de maatschappij staan, is de visie van Engbers: “De school is een onderdeel van de samenleving en niet alleen een samenleving op zich. We moeten daarom steeds op zoek naar een aansluiting met de maatschappij. Dat kan via stages en door activiteiten in de wijk te organiseren.”

De maatschappij in de school en andersom is nodig, zegt Engbers, om steeds weer nieuwe generaties kinderen te leren omgaan met democratische principes. “Er wordt wel eens vergeten dat dat niet zomaar gaat. Dat je er weer telkens opnieuw hard voor moet werken om dat over te dragen en zo de samenleving te slijpen op het gebied van hoe we met elkaar omgaan. En als het er om gaat dat kinderen kansen krijgen, kunnen rekenen op een goede positie in de maatschappij dan is goed onderwijs een van de fundamenten.”

Voor goed onderwijs heeft hij dan ook geknokt de voormalige geschiedenis- en maatschappijdocent. “Ik wilde directeur van het Vader Rijncollege worden in 2001 omdat we hier inhoudelijk echt aan de bak moesten. Kinderen werden naar mijn idee niet goed genoeg bediend en leraren waren ingekacheld, deden alleen nog wat moest. Met mijn grote mond kreeg ik al vaak te horen ‘Doe het dan zelf’ en dus solliciteerde ik op de baan en ben aangenomen omdat ik denk dat men gecharmeerd was over het argument dat je maatwerk moet leveren en alles op alles moet stellen om kinderen goed onderwijs te geven.”

Maatwerk

Het maatwerk kwam er via de methode ‘natuurlijk leren’ die inhield leerlingen mondiger te maken met een individuele aanpak, ze te leren zich overeind te houden met praten. “Dat die methode hier een kans kreeg en ook werkte is omdat we als onderwijsteam het niet gingen opleggen. Je kunt hier ook nog steeds op de klassieke manier klassikaal les krijgen waarin de nadruk ligt op het delen van kennis. Die groep noemt zich de traditionelen en het leuke is dat dat ook een soort geuzennaam is geworden. Maar nog leuker vind ik dat die twee groepen zien wat de voordelen van elkaars aanpak zijn en dat ze naar elkaar toe groeien om die positieve zaken met elkaar te delen. Daar ben ik heel blij mee.”

Minder blij is Engbers met de ontwikkeling dat het vmbo om diverse redenen in aantallen leerlingen hard achteruit gaat. “Fusies zijn onontkoombaar. Dat kan gevolgen hebben voor het onderwijs op zich. Dan begint alles weer opnieuw,” verzucht hij. Kan hij geen zitting nemen in de Utrechtse commissie die zich daarmee bezighoudt?! “Nou, nee. Ik denk niet dat ze op mij zitten te wachten want ik ben niet echt objectief. In voetbaltermen zou ik toch de trainer van FC Vader Rijncollege zijn en voor mijn club opkomen.”

Na 2009 zou Engbers nog deelnemen aan diverse adviescommissies in het onderwijs zowel landelijk als lokaal. Hij wordt woensdag 2 september gecremeerd in crematorium St. Barbara in Utrecht.