Kiek op: nieuwe struikelsteen

De kiek is gemaakt: op donderdagmiddag 28 mei 2026

Waar? Ambachtsstraat 2

Door: Doete Regts

Want? Voor het huis op dit adres - gelegen tussen de Kromme Nieuwegracht en de Nobelstraat - is een struikelsteen gekomen voor dr. Jacob Zwarts (1899-1943).

Jacob werd in Utrecht geboren en groeide hier op in een orthodox-joods gezin met zes kinderen. Al jong was hij geïnteresseerd in de joodse geschiedenis. Op vijftienjarige leeftijd schreef hij artikelen over de joden in Maarssen en Maarsseveen, die werden gepubliceerd in het Nieuw Israëlitisch Weekblad.

Hij volgde een opleiding tot godsdienstonderwijzer bij opperrabbijn B.L. Ritter en werkte als voorzanger en godsdienstonderwijzer in de joodse gemeente Utrecht, gevestigd op de Springweg. Ook volgde hij cursussen aan de Archiefschool in Den Haag en behaalde in 1922 het diploma van archiefambtenaar.

Jacob Zwarts bleef naast zijn werk voor de joodse gemeente onvermoeibaar archiefonderzoek doen naar het joodse verleden in Nederland, in het bijzonder naar de geschiedenis van de Sefardische joden. Hij hield lezingen en publiceerde regelmatig in joodse kranten en tijdschriften.

In de column Joodsche archiefsprokkels in De Vrijdagavond, een joods familieblad, deed hij verslag van zijn archiefonderzoek. In 1929 kwam het boek 'Hoofdstukken uit de geschiedenis van de Joden in Nederland' uit, waarin een aantal van zijn grotere onderzoeken zijn gebundeld. Aan de Rijksuniversiteit van Utrecht studeerde hij kunstgeschiedenis; in 1935 promoveerde hij bij prof. J.L. Palache in Amsterdam op een proefschrift getiteld 'De zevenarmige kandelaar in de Romeinse diaspora'.

Aan zijn onderzoek naar de geschiedenis van de joden in Nederland kwam in 1942 abrupt een einde toen Jacob Zwarts te werk werd gesteld in het werkkamp Vledder. Daarna werd hij via Westerbork op transport gesteld naar Auschwitz. Op 30 april 1943 overleed Jacob Zwarts in het Zwangsarbeitslager Sakrau.

Tekst: Jim Terlingen (met dank aan de website van Allard Pierson)