Omstreden collectie nu in Centraal Museum te zien
Gepubliceerd: donderdag 16 oktober 2025 08:00
Circa 100 tekeningen en prenten uit de Atlas van Munnicks van Cleeff zijn te zien op de expositie Getekend, de Natuur- Een levende geschiedenis die tot en met eind maart 2026 in het Centraal Museum te zien is. Het is daarmee een bijzondere expositie, want de tekeningen horen bij een omstreden collectie die in 2012 door familie van oud-koningin Juliana verkocht werd aan een private verzamelaar.
Die verkoop ging onderhands en tegen afspraken in tussen het Rijk en de koninklijke familie waarin was bepaald dat waardevolle kunstvoorwerpen uit de nalatenschap aan musea zouden worden aangeboden. In 2016 verklaarde premier Rutte dat dat inzake de Atlas was gebeurd bij een ‘verkennende actie’, maar dat die niets zou hebben opgeleverd. Maar Het Utrechts Archief, Centraal Museum en Universiteitsmuseum verklaarden toen op vragen van de media, NRC en Zembla, nooit te zijn benaderd.
In 1860 werd op een veiling in Utrecht de zogeheten Historische Atlas verkocht, een map met meer dan duizend tekeningen en prenten, sommige een paar honderd jaar oud. De opbrengst was 14.000 gulden, wie het toen kocht vertelt het krantenartikel van NRC uit 1860 niet. Nu is de map eigendom van de John and Marine van Vlissingen Art Foundation die het voor een onbekend bedrag kocht in 2012 van een van de erfgenamen van oud-koningin Juliana.
De map staat nu bekend als de 'Atlas van Munnicks van Cleeff' genoemd naar de Utrechtse Gerard Munnicks van Cleeff die leefde van 1797 tot 1860. Hij was arts en vooral bekend als bestuurder want hij was lid van de gemeenteraad in Utrecht geweest en ook lid van de Provinciale Staten. In de provincie was Munnicks van Cleeff eigenaar van grote stukken land en gebouwen.
Munnicks van Cleeff was een verzamelaar van onder meer penningen maar verzamelde vooral historische tekeningen en prenten gemaakt in en rond Utrecht voor de Historische Atlas wat daarmee belangrijk historisch erfgoed werd. Tekeningen van beroemde kunstenaars uit de 17e en 18e eeuw zoals Saenredam, Saftleven, Wickart en Verrijk maken deel uit van de collectie die volgens sommigen bestaat uit 1200 landschapstekeningen en prenten en volgens het Centraal Museum, dat nu werk uit de map vertoont, zijn het circa 1500 stuks.
In de expositie Getekend, de Natuur zijn op een aantal grote tafels bijna honderd tekeningen en prenten te zien. Eén tekening hangt aan de muur en betreft het gezicht op het koor van de Domkerk die Saenredam in 1636 tekende. Het is een van de hoogtepunten uit de collectie. Het Utrechts Archief bezit ook een tekening die Saenredam maakte in 1636 in de Domkerk, hierop is het schip en de transeptarm van de kerk te zien.
Het Archief bezit een grote collectie tekeningen en prenten gemaakt in en rond Utrecht en had graag de Atlas Munnicks van Cleeff in huis gehaald en het daarmee tot openbaar kunstbezit gemaakt. Maar zoals eerder vermeld is het nooit aan Het Utrechts Archief (of andere musea in Utrecht) aangeboden.
Het is nu het Centraal Museum dat met de historische tekeningen een expositie opsiert en niet Het Utrechts Archief. Het Centraal Museum heeft de tekeningen nu in bruikleen van eigenaar John Fentener van Vlissingen (eigenaar van diverse bedrijven onder de titel BCD-Holdings). De aankoop in 2012 werd op zijn verzoek jarenlang stil gehouden en werd pas in 2016 onthuld door journalisten van NRC.
De aankoop van de unieke collectie door een private ondernemer is ook omstreden omdat met de koninklijke familie was afgesproken dat voorkomen moest worden dat kunstvoorwerpen naar het buitenland zouden verhuizen. Die mogelijkheid is er nu nog steeds. Fentener van Vlissingen zei in een uitzending van het televisieprogramma Zembla in december 2019 dat hij dat niet van plan is, maar dat hij dat, in tegenstelling tot uitspraken van premier Rutte dat er een beding zou zijn, gewoon zou kunnen doen.
Met de verkoop van de kunst konden de Oranjes een groot deel van hun erfbelasting na het overlijden van Juliana betalen. Ze kregen ook nog een bonus van 20 procent zodat ze 120 procent van de erfbelasting mogen aftrekken. Specialisten die betrokken waren bij de nalatenschap van Juliana adviseerden dat de kunstvoorwerpen van waarde een museale toekomst zouden moeten krijgen. Dat is met de Atlas van Munnicks van Cleeff (en nog diverse andere voorwerpen) door de verkoop aan Fentener van Vlissingen niet gebeurd.
Vragen
Nieuws030 heeft op 14 oktober diverse vragen aan het Centraal Museum gesteld. Zie hieronder.
Zijn er door het Centraal Museum ooit stappen gezet om de atlas (deels of geheel) aan te kopen of duurzaam in bruikleen te verkrijgen? En zo niet, zou de aankoopprijs, die waarschijnlijk miljoenen euro’s bedraagt, een hindernis zijn?
"Wat betreft de Atlas Munnicks van Cleeff: we zijn allereerst heel blij dat we zo veel tekeningen uit de Atlas aan onze bezoekers kunnen laten zien. De tekeningen worden niet voor het eerst getoond, maar het is wel zo dat de Atlas lange tijd nauwelijks toegankelijk is geweest voor publiek. Het is dus heel bijzonder dat zo’n groot deel uit de collectie Munnicks van Cleeff nu door iedereen te bezoeken is."
Bestaan er afspraken of intenties van het Centraal Museum om in overleg met de eigenaar Fentener van Vlissingen de collectie structureel in Nederland te behouden en toegankelijk te houden voor onderzoek en publiek?
"Het museum onderhoudt sinds 2022 een goede relatie met de John & Marine van Vlissingen Art Foundation, dankzij wie we prachtige aankopen hebben kunnen realiseren. Die relatie stelt ons nu ook in staat om een bijzondere collectie als deze toegankelijk te maken voor het publiek en daarmee iets terug te geven aan de stad. We weten dat de familie zich verantwoordelijk voelt om de verzameling bij elkaar te houden en voor publiek toegankelijk te maken. Over de waarde van de Atlas kunnen wij geen uitspraken doen."
Op de expositie zijn de tekeningen ook digitaal te zien, wordt er gewerkt aan digitalisering of een publiek toegankelijke online presentatie van (delen van) de atlas?
"Wij hebben alle tekeningen uit de Atlas gedigitaliseerd, deze zijn op dit moment in de tentoonstelling te zien. Wat er na afloop van 'Getekend, de Natuur' met de gedigitaliseerde beelden zal gebeuren is nog niet bekend. Wel wordt een groot deel van de tekeningen gebruikt in de fietsroutes die we samen met de gemeente Utrecht hebben ontwikkeld: https://utrechttimemachine.nl/provincie. Op deze manier hebben we bijgedragen aan het toegankelijk maken van de collectie voor publiek."
Lees ook: de recensie van Jeroen Wielaert over de expositie 'Getekend, de Natuur' klikhier
Gebruikte bronnen: