Engelman - Onderzoek ambtelijke corruptie blijft etterende wond

Door Louis Engelman

Is er sprake geweest van corruptie door ambtenaren van de gemeente Utrecht? Waarom geeft het onderzoek van het Openbaar Ministerie na drie jaar nog steeds geen uitsluitsel? En nemen burgemeester en wethouders van Utrecht de eigen ambtenaren voldoende in bescherming?

Het zijn vragen die telkens weer opborrelen in de kwestie rond de in 2021 voorgenomen bouw van een 70 meter hoge woonflat met 140 appartementen aan het Rachmaninoffplantsoen. Mede door onthullingen op deze site over de wijze waarop dit idee gestalte moest krijgen is het plan inmiddels van tafel geveegd. Maar de onduidelijkheden zijn daarmee niet weggenomen.

Het begin

Alles begint bij een gemeentelijk persbericht van 23 juni 2021. Het Utrechtse college kondigt daarin aan een ‘intentiedocument’ te hebben vastgesteld voor de ontwikkeling van het bouwproject ‘Weltevreden’ op het parkeerterrein aan het Rachmaninoffplantsoen.

Tot verbijstering van de omwonenden, verenigd in het Belangenoverleg Buurt Welgelegen. Want nadat het voormalige ROVU-kantoor van de gemeente door ontwikkelaar ‘Rachmaninoffhuis bv’ in 2020 tot appartementengebouw was omgebouwd waren er met het stadsbestuur en de latere koper van het complex (Bouwinvest) afspraken gemaakt. Over de vergroening van de parkeerplaats en het behoud van het aangrenzende Hommelbos. De buurt voelt zich daarom door het nieuwe initiatief ernstig misleid.

Maar ook de gemeenteraad werd onjuist geïnformeerd. Die kreeg namelijk van het college te horen dat bij de verbouwing van het ROVU-kantoor de helft van het parkeerterrein aan Bouwinvest was verkocht.

Na onderzoek door deze site bleek de zaak toch anders in elkaar te steken. In de bij het kadaster opgevraagde koopaktes was te lezen dat Utrecht op 15 februari 2019 twee stukken van het parkeerterrein verkocht aan Rachmaninoffhuis bv, onderdeel van Egeria Real Estate Development. De gemeente ontving hiervoor 311.868 euro. 

Maar wonderlijk genoeg werd de grond nog geen vijf maanden later voor 1.280.917 euro doorverkocht aan Bouwinvest Dutch Institutional Residential Fund NV. Daarmee werden de twee percelen in heel korte tijd opeens bijna 1 miljoen euro meer waard, terwijl werd aangegeven dat de bestemming nog steeds ‘parkeerterrein’ zou zijn.

Geheime overeenkomst

De kwestie werd nog interessanter toen uit de koopaktes bleek dat deze verkoop feitelijk al had plaats gevonden op 2 en 3 oktober 2018, op basis van een geheime zogenaamde anterieure overeenkomst van 6 maart 2018. Op onze verzoeken om die anterieure akte te mogen inzien, werd door het stadsbestuur ‘neen’ verkocht.

Nieuws030 legde de gevonden informatie daarop voor aan twee deskundigen op dit gebied, een notaris en een vastgoedondernemer, met de vraag of hier sprake was van een normale verkoop. Beiden stelden dat de forse prijsstijging niet uit de koopaktes kon worden verklaard. Ook vroegen ze zich af of Utrecht niet veel te weinig voor de grondverkoop had ontvangen.

Met deze kennis wendden wij ons vervolgens tot de verantwoordelijk wethouder grondzaken Kees Diepeveen (GroenLinks). Maar omdat deze op vakantie was kregen we van de betrokken projectleider uit de vastgoedorganisatie geen bestuurlijk maar een ambtelijk antwoord. Die stelde dat de gemeente niet van de doorverkoop van de percelen op de hoogte was geweest. Hij/zij vond dat echter niet zo relevant ‘omdat de gemeente daarin geen directe partij is geweest’. Ook zegt hij/zij dat Utrecht voor de verkochte percelen ‘een marktconforme prijs heeft gekregen op basis van een taxatie van een externe partij’. 

Geen directe betrokkenheid van de gemeente? Woordvoerster Irene Sinteur van het Belangenoverleg Buurt Welgelegen kwam tot een heel andere conclusie. Uit haar eigen dossiers over de ontwikkelingen in het Rachmaninoffplantsoen diepte ze tot haar eigen verbazing de betreffende anterieure akte op, die na raadsvragen in maart 2021 toch openbaar was gemaakt. 

Sinteur: ‘Daarin staat dat bij elke doorverkoop aan een andere partij (in dit geval Bouwinvest) het college het concept krijgt van de notariële akte om te controleren of deze aan de gemaakte afspraken voldoet. De gemeente is dus in die zin wel degelijk partij in de doorverkoop.’

Verrassende verklaring

Intussen dook na navraag bij de direct betrokkenen over de opmerkelijke prijssprong voor een stuk parkeerterrein een verrassende verklaring op. De uitleg was dat na de 18 miljoen euro kostende verbouwing van het ROVU-pand in appartementen Rachmaninoffhuis bv nog een bedrag tegoed had van Bouwinvest. Met de koop van de parkeerpercelen zou deze schuld zijn vereffend. 
Maar of dit de waarheid is? In de koopakte van het getransformeerde gebouw dd 3 oktober 2018 (een dag na de verkoop van het parkeerterrein) werd nergens een financieel voorbehoud gemaakt. Sterker nog: Bouwinvest had, aldus de notaris, de gehele koopprijs van 18 miljoen voor het verbouwde stadskantoor voldaan.

Zou er dan misschien tussen de twee een onderhandse overeenkomst zijn gesloten waarin dit voorbehoud wél was vastgelegd? We vroegen het de twee betrokkenen. En of we die akte dan mochten inzien. 
Van de voorlichtster van Bouwinvest kwam daarop een korzelige reactie: ‘In overleg met een aantal mensen uit onze organisatie is het de breed gedragen mening dat we daar niet aan beginnen.’ Bij Rachmaninoffhuis bv bleef het helemaal stil.
Overigens weigerden beide bedrijven ook later op diverse aanvragen van het Utrechtse college hierover informatie te verstrekken.

Intussen kwam de zaak meer op de politieke agenda van de gemeenteraad te staan. Raadsleden Tim Schipper (SP) en Bülent Isik (PvdA) zeiden ‘diep verontrust’ te zijn geworden over de vele onduidelijkheden in de aanloop naar de mogelijke bouw van het appartementencomplex ‘Weltevreden’. Ze stelden daarover een reeks vragen aan het college.

Maar de betrokken wethouders Diepeveen (GL) en Verschuure (D66) herhaalden eigenlijk alleen de eerdere woorden van de projectleider uit de vastgoedorganisatie. Ze zeiden de uitleg van de twee bouwbedrijven over de plotselinge prijsstijging van de grond ‘niet onaannemelijk’ te vinden’. Daarnaast stelden ze uitdrukkelijk dat die verhoging niet zou samenhangen met het plan voor de torenflat. Dat de mogelijkheid voor de bouw van het complex moest worden onderzocht stond bij hen niet ter discussie.

Die houding van het college werd nog eens duidelijk tijdens de twee inspraakavonden voor omwonenden begin november 2021 en januari 2022, de laatste via een zoomverbinding. Op de toegestroomde belangstellenden werd zware druk uitgeoefend in te stemmen met het plan. Daarbij werden kritische vragen compleet genegeerd. 

Vermoeden van corruptie

Voor Kees van Oosten, voorzitter van de Utrechtse Bomenstichting, gaven deze bijeenkomsten het laatste zetje om in actie te komen. Hij hekelde de in zijn ogen ‘ronduit dictatoriale manier’ waarop aan de participatie van omwonenden gestalte werd gegeven. En hij zei grote vraagtekens te hebben bij de ontwikkelingen.

Namens de Bomenstichting, die zich belanghebbende voelde vanwege de bedreiging van het Hommelbosje, besloot hij op 26 januari 2022 bij het Openbaar Ministerie aangifte te doen van een vermoeden van ambtelijke corruptie. In zijn brief aan hoofdofficier van justitie mr. Rutger Jeuken sprak hij de verdenking uit ‘van mogelijke omkoping bij de gemeente Utrecht’. 

Maar het Arrondissementsparket Midden-Nederland koos er drie weken later voor de aangifte niet zelf in behandeling te nemen. Het speelde die door naar het Functioneel Parket. Met als reden: ‘Dit om iedere schijn van vooringenomenheid te voorkomen. De Utrechtse burgemeester zit immers samen met het arrondissementsparket en de politie Midden-Nederland in het zogenaamde Driehoeksoverleg.’

Kees van Oosten ontving een bevestiging van de aangifte, maar daarna bleef het helemaal stil. Vervolgens deed hij hierover in januari 2023 zijn beklag bij de afdeling strafrecht van het Gerechtshof Den Haag. Ook van die kant heeft hij tot nu toe geen informatie meer gekregen.

Vanuit de redactie van Nieuws030 is in de afgelopen drie jaar eveneens geregeld contact opgenomen met de persdienst van het Functioneel Parket. Telkens werd er gezegd dat het onderzoek nog niet was afgerond, dan wel in handen was gegeven bij de FIOD. 

Schimmenspel

Op 21 april 2022 ontplofte het schimmenspel rondom de voorgenomen bouw van ‘Weltevreden’. Niet door onderzoek van het OM, maar als gevolg van een WOO-verzoek van deze site. 
Belangrijk daarbij is het te weten dat de wethouders Verschuure en Diepeveen al die tijd strak en stijf hadden volgehouden dat er vóór mei 2019 nooit met projectontwikkelaars was gesproken over de eventuele bouw van een torenflat in het Rachmaninoffplantsoen. 

De opschudding op het stadhuis was dan ook groot toen in april 2022 uit de ambtelijke archieven een memo tevoorschijn kwam van vastgoedontwikkelaar ‘MOOI ontwikkelt’ (Egeria). Daaruit was af te lezen dat toenmalig SP-wethouder Paulus Jansen al in 2017 na de ombouw van het ROVU-pand de mogelijkheden had besproken van een 2^e fase in het Rachmaninoffplantsoen. Jansen gaf desgevraagd toe daar wel over te hebben gepraat maar geen toezeggingen te hebben gedaan.

De wethouders Verschuure en Diepeveen gingen niettemin diep door het stof. In een brief aan de gemeenteraad erkende het college het feit en verontschuldigde zich voor de eerdere foute informatie. ‘Ik baal hiervan als een stekker’, zei Klaas Verschuure tegen Nieuws030. Een verslag van het gesprek met Jansen werd door hem evenwel niet meegestuurd.

In het college kozen de wethouders ervoor meteen een extra onderzoek te laten instellen dat op het gemeentelijk handelen moest zijn gericht. Aan het auditbureau KPMG werd de opdracht gegund, kosten ongeveer honderdduizend euro.

Opmerkelijk snel - al na vijf maanden - trok deze onderzoeker zijn conclusie: Utrecht heeft geen toezeggingen gedaan aan projectontwikkelaars. Het bureau voegde er ter ontlasting aan toe dat ook op ambtelijk niveau de memo indertijd ‘anders was gelezen’. 

Naar prullenbak

Maar het leed was al geschied. Op 22 december 2022 stemde de meerderheid van de raad in met een PvdA-motie waarin werd gevraagd het plan voor de torenflat stop te zetten. Het verdween in de prullenbak. 

De twee wethouders Verschuure en Diepeveen waren toen al van het toneel verdwenen. Na de raadsverkiezingen van maart keerden zij niet terug in het Utrechtse bestuur. Hun opvolger Eelco Eerenberg (D66), omschreef de gang van zaken als: ‘Superslecht op allerlei vlakken’. 

Na het afserveren van de torenflat is het gordijn voor het spektakel ‘Weltevreden’ toch niet helemaal gevallen. Want er blijven nog steeds vragen open. Dat betreft in eerste instantie de rol van het Functioneel Parket. 

Dit onderdeel van het Openbaar Ministerie beweert al drieënhalf jaar onderzoek te doen naar mogelijke ambtelijke corruptie binnen de gemeente Utrecht. Maar als dat waar is, hoe kan het dan dat hiervan nog nooit een rapport is verschenen, laat staan een eindoordeel?  Het moet, denken wij, voor de medewerkers van de vastgoedorganisatie op het stadhuis een vervelend gevoel geven nog altijd te worden verdacht.

Daarom hebben we in augustus die vragen nog maar weer eens voorgelegd aan het Functioneel Parket. Het antwoord van de persvoorlichting was ditmaal dat er vanwege de vakantie veel mensen weg waren en dat het OM kampt met ICT-problemen. Maar we mochten er van uitgaan dat zodra de juiste mensen waren gesproken direct contact met ons zou worden opgenomen. Zes weken verder wachten we daar nog steeds op. Alles bij elkaar geeft het ons het gevoel dat het onderzoek allang is gestopt, of dat het dossier ligt te verstoffen in een bureaula.

Een andere aspect betreft het Utrechtse stadsbestuur. Je gaat je immers afvragen of het college van b. en w. de eigen ambtenaren voldoende beschermt. Is er bijvoorbeeld ooit bij het OM aangedrongen op meer spoed in de afhandeling van de aangifte? Nee dus. Via een voorlichter van de gemeente kregen we precies hetzelfde antwoord als bijna twee jaar geleden: ‘Een aangifte moet worden beoordeeld door de daartoe bevoegde instanties. Het is aan justitie om te bepalen of een verder onderzoek nodig is. Als gemeente doen we hier dan ook geen verdere uitspraken over.’

Deze formele reactie laten we weer even op ons inwerken. Maar onwillekeurig gaan daarbij onze gedachten terug naar het nieuws van afgelopen februari. Toen werd bekend dat de gemeente Utrecht onder ambtenaren kampt met een opvallend hoog ziekteverzuim (8,6 procent). Veel hoger dan in andere delen van het land. Stress blijkt een belangrijke factor te spelen. Te vrezen valt dat de etterende wond van het project ‘Weltevreden’ aan dit ziekteverzuim negatief blijft bijdragen.

Selectie van eerdere Nieuws030-artikelen over het Rachmaninoffplantsoen:

3 februari 2024: Corruptie-verdenking als donkere wolk boven Utrechtse ambtenaren
22 december 2022: Torenflat in Welgelegen van tafel
19 december 2022: Bomenstichting wil onderzoek naar strafbare handelingen
8 december 2022: Wethouder gaat in commissie diep door het stof
23 oktober 2022: KPMG: ‘Utrecht deed geen toezeggingen aan projectontwikkelaar’
21 april 2022: Oud-wethouder overlegde wel over bouw torenflat in Rachmaninoffplantsoen
2 maart 2022: Vier stellingen rond woontoren Rachmaninoffplantsoen
12 februari 2022: Aangifte verdenking van omkoping naar ander parket
4 februari 2022: College mag doorgaan met onderzoek naar bouw flat
26 januari 2022: ‘Er moet wel een link zijn tussen de grondprijsstijging en het bouwplan'
26 januari 2022: Verdenking van mogelijke omkoping gemeente Utrecht
14 januari 2022: Scherp debat over plan Rachmaninoffplantsoen
3 november 2021: Ontevredenheid over ‘Weltevreden’
23 september 2021: College: ‘Geen verdachte transactie’
2 augustus 2021: Raadsleden eisen opheldering
28 juli 2021: Geloofwaardigheid in geding
27 juli 2021: Reacties: ‘Een geur van list en bedrog’
26 juli 2021: Hoe je plots een flat voor je deur krijgt