Van Maarsseveen - Een boek dat verder gaat dan tuinen

René van Maarsseveen

Een paar weken geleden woonde ik een lezing bij van Michiel Plomp. Ik had hem een aantal maanden eerder leren kennen. Maar niet eerder had ik hem zo helder, beeldend en met zoveel liefde horen spreken over de stad. Het voelde alsof hij de zaal meenam op een wandeling. Niet door het Utrecht dat we allemaal kennen, maar door het Utrecht dat achter muren verscholen ligt.

Een Utrecht van pandhoven, boomgaarden, tuinen en verdwenen speelhuisjes. De historische stad, met verhalen die je zelden of nooit hoort, maar die Plomp kent en erover vertelt. Of eigenlijk beter, verhalen hij je meeneemt in een bijzondere, grotendeel verdwenen wereld.

Na afloop hoefde ik niet lang na te denken. Ik kocht zijn boek Utrechtse tuinen, speelhuisjes en lusthoven. Gewoon uit nieuwsgierigheid. Wat ik niet voorzag, is hoe het boek me vervolgens dagenlang zou meenemen door de stad. Niet als gids, maar als metgezel.

Een lezing die poorten opent

Tijdens de lezing vertelde Plomp over plekken waar we dagelijks langs lopen zonder ooit te beseffen wat daarachter bestaat of bestond. Over kanunniken die boomgaarden hadden ter grootte van een voetbalveld, verscholen in wat nu dichtbebouwde straten zijn. Over kloostertuinen waar monniken groenten verbouwden, bijenkorven hielden en in de zomer onder loofgangen schuilden voor de zon. Over speelhuisjes die eeuwenoude voorlopers blijken te zijn van de stadse tuinhuisjes die we nu zo romantisch vinden.

Het was geen droge geschiedenisles, maar een verhaal vol kleine verrassingen. Je zag het publiek bijna samen naar dat verborgen Utrecht verlangen.

Een boek dat nog verder gaat

Wat het boek daarna liet zien, overtrof de lezing. Want eenmaal thuis bleek Utrechtse tuinen, speelhuisjes en lusthoven niet zomaar een tuinenboek te zijn, maar een ervaring. Een bron van verhalen, die als een historisch mes de stad opensnijdt in lagen, zonder ooit belerend te worden.

Het boek laat je anders kijken. Je leert hoe vergankelijk tuinen zijn in vergelijking met huizen. Hoe weinig bronnen er zijn over stadstuinen, juist omdat ze zo vaak van eigenaar wisselden en in stilte verdwenen. Hoe Utrecht altijd een groene stad is geweest, met een fijnmazig web van privé- en semipublieke tuinen dat bijna nergens is vastgelegd.

En toch, door slimme interpretaties van kaarten, miniaturen, schilderijen en stadsplattegronden, schetst Plomp een levendig beeld. Je wandelt mee langs de Oudegracht, binnen de immuniteiten, over de Nieuwegracht, door kloosterhoven en langs verdwenen boomgaarden. Je ziet hoe de stad ooit ademde en soms nog steeds ademt.

Van verborgen hofjes tot historische curiositeiten

Het boek staat vol vondsten:

• de immense tuinpercelen van kanunniken die tegenwoordig in vrijwel niets meer verraden hoe groot ze ooit waren
• zomerhuizen in stadstuinen als voorlopers van de latere speelhuisjes
• de miniaturen van de Meester van Katharina van Kleef, die misschien wel de oudste bloemportretten van Utrecht bevatten
• het productiebos van de Duitse Orde, midden in de stad (!)
• de gestapelde verhalen van plekken als Flora’s Hof, de Paulusabdij of de pandhof van Sint Marie.

Het zijn precies die details die de stad weer tot leven wekken.

Wandelen door een verdwenen stad

Wat dit boek bijzonder maakt, is dat je door het lezen ervan een tweede Utrecht gaat zien. Het Utrecht dat achter gevels schuilging, onder muren rustte, in achtererven ontstond. Een stad waar het groen zich voortdurend aanpast, verschuift, oplost en terugkeert.

Wanneer je daarna over de Nieuwegracht loopt, kijk je automatisch omhoog en omlaag. Met vragen als welke boom stond hier? Welke tuin lag achter die muur? Wat is er verdwenen en wat leeft in stille vorm nog voort? Want veel bomen nu verwijzen nog naar die historische groene stad.

Utrechtse tuinen, speelhuisjes en lusthoven is daarmee niet alleen een boek voor tuinliefhebbers, maar voor iedere Utrechter (of Utrecht-liefhebber) die nieuwsgierig is naar het onzichtbare. Het versterkt je blik en verrijkt elke wandeling. Vooral geeft het geschiedenis terug aan plekken waar je normaal zo voorbijloopt. En met het losse inlegvel kun je bovendien gemakkelijk een wandeling plannen langs de vele historische locaties.

Een aanrader, zonder voorbehoud

Ik dacht dat ik met het boek van Plomp een informatief naslagwerk in huis haalde. Wat ik kreeg, was een boek dat je langzaam leest, met potlood of notitieblok bij de hand, omdat je telkens iets tegenkomt dat je wilt onthouden of later zelf wilt gaan bekijken.

Het is rijk, zorgvuldig geschreven, vol mooie beelden en tot de rand gevuld met kennis die nergens anders in deze vorm is verzameld.

Als je houdt van Utrecht, van historie, van verborgen plekken of gewoon van goed vertelde verhalen, dan mag je dit boek niet missen. Het zal je zoals het mij deed, meenemen naar een stad die nog altijd bestaat, maar alleen zichtbaar wordt wanneer iemand de deur opendoet.

En precies dat is wat Michiel Plomp doet. In zijn lezing. Maar veel uitgebreider in zijn boek ‘Utrechtse tuinen, speelhuisjes en lusthoven’. Over de groene geschiedenis van de Domstad van 1122 tot 1800.

Te bestellen op de website van SPOU: www.spou.nl/tuinenboek
Voor leden van Oud-Utrecht met korting te bestellen op: www.oud-utrecht.nl/webwinkel
En natuurlijk ook verkrijgbaar bij de betere boekhandel.