Sjoerd de Boer - Het tijdperk van de elektrische huurfietsen van TIER/dott is bijna voorbij. En nu gaat de gemeente Utrecht 6 ton per jaar aan belastingcenten uittrekken zodat de nieuwe aanbieder (Lime) met nog meer strooifietsen de stad kan vervuilen.

Lees hieronder mijn uitgebreide verhaal. Ga er maar even voor zitten, want ik ga een bak azijn pissen waarbij zelfs Maarten van Rossum nog een vrolijke Frans lijkt. En als je schrikt van het aantal letters dat ik gebruik, vat ik het hier in één zin samen:

De gemeente geeft vele tonnen uit omdat ze een hekel hebben aan auto's en gooien daarbij en passant Europese regels en de privacy van Utrechters voor de bus.
  

Elektrische deelfietsen
Dat ons college (naja, GroenLinks) de schurft heeft aan auto's zal voor niemand een verrassing zijn. Ons stadsbestuur is ervan overtuigd dat autorijders liever de fiets pakken en dus begon op 23 juli 2022 het bedrijf TIER in onze stad met het aanbieden van commerciële elektrische fietsen. Die werden deelfietsen genoemd. Je kon ze huren. De winst werd niet gedeeld.

TIER begon met 500 huurfietsen over de stad te strooien en later werden dat er 1000. De gemeente noemde ze duurzaam. Dat komt uit verkoopfolders, want voor de LFP-accu (lithium-ferro-phosphate) is nog steeds lithium nodig en het ontginnen daarvan is nogal problematisch (zie hier en hier). Ook het nieuwe Lime gebruikt dezelfde type accu. Blijkbaar vindt onze gemeente ook de kinderarbeid en mensenrechtenschendigen geen probleem (kijk hier).

Het ging daarna niet goed met TIER en eind 2023 werd een kwart van de medewerkers - als kostenbesparing - de laan de uitgestuurd. Het in Amsterdam (wat dat is lekker voor de belastingen) gevestigde Dott, had diepere zakken en kocht TIER. We zitten dan op het hoogtepunt van de markt.

TIER begon in 2022 met 15.000 gebruikers in Utrecht en groeide als rotte kool door naar 32.116 gebruikers in eind 2023. In het midden van 2025 is de markt in elkaar gestort. TIER/dott heeft volgens hun eigen rapportage nog 20.000 gebruikers. De hoge kortingen voor studenten en de acties als 3 ritjes gratis, zullen dit aantal daarbij omhoog gepompt hebben.

De gemeente Utrecht kan alleen maar lyrisch juichen hoe fantastisch de wereld is met de elektrische huurfietsen. De term deelfietsen is dan ondertussen vervangen door 'e-deelfietsen'. Dat bekt waarschijnlijk wat lekkerder bij de rapportages in de Ivoren Toren (de bijnaam van het Stadskantoor).

Onderzoeken naar de effectiviteit worden niet gedaan. Al geeft de gemeente wel toe dat de ritten met deze over het paard getilde strooifietsen geen autoritten vervangen, maar zorgen dat er minder mensen lopen en minder het OV gebruiken. De gemiddelde rit is er eentje van 3 kilometer. Bij normale mensen gaan er dan wat rooie lampjes aan en bellen rinkelen, maar in de sprookjeswereld waarin ons stadsbestuur leeft, zijn rooie lampjes en alarmbellen verboden.

Die willen juiste meer, Meer, MEER! En dan vooral ook meer inspraak en dat is wat lastig zolang het een vergunning is en het commercieel bedrijf zijn eigen lijn bepaalt.

De gemeente wil de huurfietsen ook zien in de wijken waar minder rijke mensen wonen. En om dat voor elkaar te krijgen wordt er een aanbesteding gedaan. Om bedrijven zover krijgen om ook in de wat meer niet-rendabele gebieden huurfietsen te strooien, bedenken ze een truc. Die truc heet DAEB. Dit staat voor 'Dienst van Algemeen Economisch Belang'.

En hier wordt het juridisch drijfzand. Ons stadsbestuur besluit om "een regionaal deelfietsensysteem met elektrische fietsen" als DAEB aan te merken. Dat vervoer in de regio een taak is van de provincie, wordt terzijde geschoven. Want tja, daar zit de VVD'er André van Schie op het dossier mobiliteit en niet een wensdenker van GroenLinks.

De gemeente mag een dienst aanwijzen als een Dienst van Algemeen Economisch Belang. Hiervoor moet er een behoefte zijn die niet door markt vervuld wordt. En volgens onze geliefde stadsbestuurder is er dus een behoefte aan elektrische huurfietsen. Deze behoefte wordt niet onderbouwd, maar als feit gesteld.

Door het als een noodzakelijke juridische formaliteit te brengen, kunnen ze ook de gemeenteraad overslaan. Ons achtkoppig college vindt zichzelf de baas van de stad, en dat zullen we weten ook. De regel is dat er een aanwijzingsbesluit moet zijn voor een DAEB. Dat klinkt bij mij toch niet als een juridische formaliteit, maar als iets waar de gemeenteraad over zou moeten stemmen.

Zo'n DAEB-plakkertje heeft als 'voordeel' dat je er als gemeente geld tegenaan kan gooien. Belastinggeld. Daarvoor bestaan regels (ORT, Onrendabele Top). Het is bedoeld zodat een bedrijf die DAEB kan doen zonder verlies te draaien. De gemeente moet zich dan wel aan het Altmark-arrest houden. Daarin staat dat je moet laten zien hoe je berekent hoeveel geld je geeft aan de marktpartij en dat het nooit meer mag zijn dat de kosten die zo'n bedrijf maakt. Da's logische, want zou het staatssteun zijn (lees hier meer over het Altmark-arrest).

Het college besluit om 580.964 euro per jaar neer te leggen (bron). Er is geen onderzoek om dit te onderbouwen. De gemeente zegt dat het bedrag vastgesteld is na 'een verkenning'. Dus de regel van objectieve en transparante berekening, wordt genegeerd en de regel dat je niet meer geven dan nodig, is blijkbaar ook niet relevant.

Samengevat zijn de regels voor DAEB niet gevolgd en ook de ORT-regels niet. De gemeente gokt er op dat niemand deze illegale staatssteun gaat aanmelden bij de Europese Commissie (Directorate-General for Competition). Lijkt me ook een veilige gok. De raadsleden hebben al het kritisch denken al een paar jaar geleden aan de wilgen gehangen en de commerciële partijen zullen vriendjes blijven belangrijker vinden dan een lang proces bij een Europese Commissie.

Tot slot, ik heb één belangrijk punt niet aangestipt. Die heeft te maken met 'follow the money'.

De grote aandeelhouders van Lime zijn Uber (bekend van het niet netjes behandelen van werknemers) en Google (bekend het niet netjes omgaan met privacy). De aandelen van deze bedrijven zijn in handen van de grote jongens als Blackrock en The Vanguard Group. Geen namen die ik zou vertrouwen met mijn gegevens.

Omdat de aanbesteding korting eist voor U-pas-houders, krijgt Lime toegang tot die gegevens. Omdat een U-pas gekoppeld is aan een laag inkomen, is dat een bijzonder kenmerk en daarmee bijzonder interessant voor data-hongerige advertentiebedrijven als Google. En al hoewel het gebruik van rit-data wel genoemd staat in de concessie, is dat niet het geval voor de noodzakelijke app van Lime. Die 580k is peanuts. De echte waarde van deze concessie zit in de data.


Bronnen
De aanbesteding: https://www.tenderned.nl/aankondigingen/overzicht/381349

Dott/TIER-rapportages:

Gebruikersdata TIER: https://opendata.shured.nl/Tier/